داخلا نمبر 2143
عنوان اٺ
شاخ جانور
پڙهيو ويو 2337 ڀيرا
داخلا جو حوالو انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جلد پهريون
اٺ

اٺ

اٺ

اٺ

اٺ

اُٺ Camel Dromedery/Camels Dromedarious:دنيا ۾ اُٺ جي ڪٽنب جون ڪُل چار جنسون آهن، جن ۾ ڏکڻ آمريڪي وڪونا Vicuna ڪل ڊيگهه 1.5 (5 فٽ)، لاما Guanaco ڪل ڊيگهه هڪ کان 2.1 ميٽر (3 کان 7 فٽ ) ٿئي ٿي. انهن جنسن کي ٿوها ڪونه ٿين. البته باختري اٺ(Camelus Bactrainus) کي ٻه ٿوها آهن. هن وقت هي دنيا جو واحد اُٺ آهي جيڪو اڃا به جهنگلي ماحول ۾ ملي ٿو. ٻن ٿوهن وارو اُٺ سڀ کان پهرين 3500 سال اڳ پالتو ٿيو پر اڃا به ڪي باختري اُٺ جهنگلي آهن. ان کان سواءِ باقي سڀ جنسون پالتو ٿي چڪيون آهن. هڪ ٿوهي اٺ Camel Dromedarius هندستان ۾ راجستان جي صحرا کان وٺي سنڌ، بلوچستان، ايران، عرب دنيا ۽ آفريڪا جي اوڀر ۽ اترين علائقن ۾ پالتو جانور طور ملي ٿو. اهو اٺ صحرا ۾ جهنگلي جيوت طور باقي نه بچيو آهي. هن جانور صحرائي زندگيءَ مطابق پاڻ کي مڪمل طرح ٺهڪائي ڇڏيو آهي. اٺ پنهنجي ٿوهي ۾ چرٻيءَ جو ذخيرو استعمال ڪندو آهي. جڏهن پاڻيءَ ۽ خوراڪ جي اڻاٺ هجي، تڏهن اهو جسم جو وزن 40 سيڪڙو تائين وڃائيندو آهي ۽ ٻين پالتو جانورن جي ڀيٽ ۾ (ٿڌين حالت ۾ پاڻي پيئڻ کان سواءِ ڇهه ست مهينا) وڌيڪ زندهه رهي سگهي ٿو.
گرميءَ ۾ ان جي جسم جي گرميءَ جو درجو وڌي ويندو آهي ۽ پاڻي بچائڻ لاءِ پگهر گهٽجي ويندو آهي. اٺ گهڻن ئي کارن ۽ ڪنڊر قسمن جو گاهه به چري ٿو. مٿيون چپ ٻه ڦاڪو اٿس، چرڻ مهل اهو ٽيڙي ڇڏيندو آهي. اٺ هڏاوان پڃرا به رڙڪي ويندو آهي. ننڍي وڳ ۾ ڏسبو آهي جنهن ۾ هڪ نر، ڪيئي ماديون ۽ ٻچا هوندا آهن. نر پنهنجي گروهه کي بچائڻ لاءِ ٽپا ڏيندو، وڙهندو ۽ چڪ وجهندو آهي ۽ دشمن کي ڀڄائي ڪڍندو آهي. هن اٺ جا رنگ هلڪي ڀوري کان وٺي ناسي ۽ ڪاري تائين گهڻائي ٿيندا آهن. ان جي ڊيگهه 2.2 کان 3.4 ميٽر (ساڍا ست کان 11 فٽ) ٿئي ٿي ۽ وزن 450 کان 550 ڪلو ٿئي ٿو. ان جو هيءَ نسل 3000 ق. م تائين مڪمل طور پالتو ٿي چڪو هو ۽ پوئتي هڪ به داڻو جهنگلي باقي ڪونه هو. اٺ گاهه، وڻن جا پن ۽ ميوات کائي ويندو آهي. مادي 370 ڏينهن پيٽ سان هوندي آهي ۽ هڪ ٻچو ڏيندي آهي.
قدبت جي حساب سان ننڍو پڇ، ننڍا ڪن، ڊگهي ڳچي، ڊگهيون ٽنگون، تراکڙا گول ۽ چيريل پير اٿس، جن سان واريءَ ۾ سولو هلي ٿو. اٺ بار برداري، سواري ۽ زمين کيڙڻ ۽ نار وغيره ۾ هلائڻ لاءِ ڪم ايندو آهي. حلال جانور آهي، ماڻهو ان جو گوشت ۽ کير واپرائيندا آهن. ڄَٽ مان کٿا ٺاهيندا آهن.
سنڌ ۾ ڊيلٽا واري علائقي ۾ اٺن جي وڏي پئماني تي پالنا ٿئي ٿي، جنهن ۾ 200 کان 500 تائين جا وڳ نظر ايندا آهن.
عمر جي لحاظ سان سنڌيءَ ۾ اُٺ جا جدا جدا نالا:
لاؤرو: کير ڌائڪ ٻچو.
ڌپڙ يا ڪنواٽ: هڪ کان ٻن سالن جي عمر وارو ٻچو.
ٻِهاڻ: ٻن کان ٽن سالن جي عمر وارو اُٺ.
ٽِهاڻ: ٽن کان چئن سالن جي عمر وارو.
ڇَٺ: چئن کان پنجن سالن جي عمر وارو.
دَوڪ: پنجن کان ڇهن سالن جي عمر وارو اُٺ، انهيءَ عمر ۾ کيس هيٺين ڄاڙيءَ ۾ ٻه ڏند نڪرندا آهن.
چؤڳو: چئن ڏندن وارو. هيءُ اُٺ ڇهن کان ستن سالن جي عمر جو ٿئي ٿو.
نيش: ستن سالن ۽ ان کان وڏيءَ ڄمار واري اُٺ کي نيش چوندا آهن.
اُٺ گهڻن نالن سان مشهور آهي: جيئن ته جمل، شتر، بوتو، ليڙو، لاڏو، بوتو، توڏو، گونرو، ڏاگهو، چانگو، مَيو، مهري ۽ ڪرهو وغيره. ڪرهو راورٽيءَ جي ڪتاب ”سنڌ جو مهراڻ“ موجب منصوره ۽ ملتان جي وچ تي نڌاڻ واري علائقي ۾ ٿيندو آهي. ڀٽائي صاحب به ڪرهي جو ذڪر ڪيو آهي:
لک لاکيڻو ڪرهو، ڪوڙي ڏيئي ڳڌوم
(شاهه)
سنڌ ۾ نسل جي لحاظ کان اٺ گهڻن ئي قسمن جو ٿيندو آهي، جيئن ته:
ڍاٽِي: اٺ جو هيءُ نسل ’ڍٽِ‘ پاسي ٿيندو آهي. قدآوار ۽ بارگير ٿيندو آهي. مَهري اٺ به ڍاٽي ڀلا ٿيندا آهن. پنڌ ۾ هيءُ اُٺ تکو آهي. هڪ روايت مطابق راڻو رات وچ ۾ 100 ميل ڪري مومل وٽ ايندو هو، جو سندس اٺ به ڍاٽي هو.
ٻسَرو: هيءُ به ڍاٽي اٺ جو قسم آهي، جيڪو بار کڻڻ ۽ گاڏن ڇڪڻ ۾ سٺو ثابت ٿيندو آهي. ٻسري مهريءَ کي ڪوبه ڪونه وٺندو.
خار: هيءُ اُٺ ٻن ناميارن نسلن مان پيدا ڪرائيندا آهن. اهي خار باز اٺ ويڙهاڪ ٿيندا آهن ۽ ڏنگا اٺ سڏبا آهن.
لاڙي اٺ: شاهبندر ۽ ساڪري ۾ جام آهن. سامونڊي ڪنارن تي مڪران تائين لاڙي اٺ ملن ٿا. هي اُٺ اڪثر ڳاڙهي رنگ جا ٿيندا آهن ۽ بارگير آهن.
لاسي اُٺ: لسٻيلي وارن اٺن کي لاسي چوندا آهن. هي اٺ به ڀلا مهري ٿيندا آهن.
ڪاڇي اُٺ: هيءُ جابلو اٺ ڏاڍا مضبوط آهن، لڪ لتاڙيو وڃن. ننڍي هوندي کان پٿرن تي ڊُڪي ڊُڪي اُنهن جا پير مضبوط ٿيندا آهن.
لوگو بروهڪو: هيءُ به جابلو اٺ جو هڪ قسم آهي. هن جو مٿو بي ڊولو ٿيندو آهي. مستيءَ ۾ مالڪ سان به وڙهندو آهي.
اُٺ کي انڊ ٻڌڻ: نئون اٺ جڏهن سَهُو ڪبو آهي، ته ان کي سوار ٿوهيءَ ۾ نوڙي يا رسو ڦاسائي، اٺ جي پوئين پٺيءَ ڏي ٿورو رسو ڇڪي، ان ۾ رلي وجهندا آهن، اها ڄڻ پٺتي ڪِرڻ کان ٽيڪ هوندي آهي، ان کي ’اِنڊَ‘ چوندا آهن.
ٻنڊ: ٻن ماڻهن جي چڙهڻ لاءِ ساڳي طرح اڳيان پويان ٿوهي ۾ رسا وجهي ٺاهيندا آهن. اهڙيءَ طرح اڳينءَ کي اِنڊَ پوئينءَ کي چون ٻِنڊَ.
اٺ جي مهار ۾ هيٺيون شيون پيل هونديون آهن، جن سان اُٺ کي مرضيءَ مطابق هلائبو آهي:
ناڪيلي: ٽامي يا لوهه جي ٺهيل، جنهن جي هيٺئين پاسي کي پئسي جيترو گول رکندا آهن. ٽُنگر پئسي جيتري مٿي چوٽِي هوندي اٿس، جنهن ۾ چمر وجهي ٻَڌبو آهي.
لاٽي: ڪاٺ جي ناڪيليءَ کي ’لاٽي‘ چئبو، اٺ جي نڪ ۾ وجهبي آهي ۽ مهار جي چمر وجهبي اٿس.
چمر: مهار جي اڳئين پاسي ڇَههَ اَٺَ آڱر ٻِٽو سڳو ٻَڌبو آهي، جيڪو لاٽيءَ جي نڪ ۾ پيل سڳيءَ يا هڏتريءَ ۾ وجهبو آهي.
هڏ تر يا هڏ تري: ڏنگي اُٺ کي مڃائڻ لاءِ اُٺ جي نڪ کي ٿلهي سئيءَ سان ٽوپي، سڳو اندر لنگهائي ان کي ڳنڍ ڏئي، ان سڳي جي وچان چمر لنگهائي اُٺ کي مڃائبو آهي. اُٺ کي چانديءَ جي مڻين جون ڳانيون به وجهبيون آهن. نڪ جي مهار ۾ به (فقط سينگار لاءِ) گل وجهبا آهن. نُختو به اُٺ کي وجهبو آهي.
اُٺ جو آواز: اُٺ جي آواز کي اُٺ جو ’رڙڻ‘ چوندا آهن، جيئن محاورو آهي ته ’اُٺ کي لوڻ وجهه ته به رڙي ۽ کنڊ وجهينس ته به رڙي‘. شاهه لطيف چيو آهي ته:
اڳي اُٺ رڙن، مون ڀيري ماٺ ٿي.
(شاه)
سياري جو اُٺ مست ٿيندو آهي ته تارون وات مان ٻاهر ڪڍي ڀڀڪيون ڏيندو آهي، ان آواز کي ڀڀڪي يا ڳوڙي چوندا آهن. هن جي آواز کي ’ڪڻڪڻ‘ چئبو آهي.
حڪيمن جو چوڻ آهي ته طبي لحاظ کان اُٺ جو گوشت، گرم خشڪ اثر رکي ٿو. ڪيترين بيمارين کي فائدو ڏئي ٿو. اُ چاريندڙ کي سنڌيءَ ۾ اوٺار چئبو آهي.


wikipedia
http://en.wikipedia.org/wiki/Camel


لفظ اٺ هيٺين داخلائن ۾ پڻ استعمال ٿيل آهي
آباد ڍنڍ
بابا سريچند
آباد وارو دڙو
بابل
بابنامو3
بابنامو4
بابن واهه/ ٻانڀڻاهه
بابونو
باتصوير يوگ آسڻ
باٺا
باجو
باد نُما
آبدوز
آب ڪوثر
آبنوس
آبي پکي
باغي ڍوري وارو دڙو
آتش فشان
آتش نمرود
آتشي ڪائو
باگڙي (قبيلو)
باگيسري/ ڀاڳيشري
بالوءَ جا قبا
بانٺ
باندرو تاڙو
بانس
بانسري/ بانسلي/ بئنسري
بانڪ
بانڪڙو
باهه
ٻاٽي (جابلو وڻ)
آٽيرڻ
ببر شينهن
ٻاٽي جا ٻاٽيا
بڀاس
بڀاس (راڳڻي ماروا ٺاٺ)
بتيلو
ٻاٻاڻي ڪيرت
بٺي ٿاڻو عارب
ٻاٺو
ٻاٺو (ڳوٺ)
بحر الڪاهل
بحري جهاز
بخارو
مستور فاطمه بخاري
بختيار بيگ
بدر
ٻاراڻو
ٻار ڄمڻ جون رسمون
ٻارڻ
ٻارهن امام
بدن و صحت
ٻاگهل ٻائي
بدين
ٻالڪ سنڌي
ٻانڌي (عمل)
ٻانڊ
ٻانھين
ٻاڻ
ٻاوري
ٻاوريو
ٻائڙ
ٻٻر (وڻ)
ٻٽڙي وارو ڀڙو
ٻٽي
ٻٽيهي
ٻجھارت
ٻڌاري
ٻڌڪي سائيٽ
ٻڌمت
ٻڌي غار
ٻرڙو محبت علي ڊاڪٽر
ٻاٻرين جا آثار
ٻالاڻي: نک (راءُ پرٿور)
ٻڪن
ٻڪي
ٻگرو
اردو
ٻگهه
ٻگهدار
ارڙهن آڪٽوبر
ٻلديو گرمکسنگهه گهنشاڻي
ٻلهڻ (اوزار)
ارڻي
اروڙ ونسي
اڙانا
ٻنڀرو دڙو
ٻندو
ٻنڌ
ٻنڌڻ
ٻنڌڻي
استاد بسم الله خان
ٻنون (شهر)
ٻني (عمل)
ٻوٽا
ٻوٽي
استاد منظور علي خان
ٻورڙيءَ واري مسجد ۽ روضو
اسٽوپا
اسپنج
ٻولي
ٻوليءَ جو شڪار
ٻوهه
ٻوھي وارو ڀڙو
اسراج
اسڪاءِ ليب
ٻيجل
ٻير
اسلامي ڪهاڻيون
ٻيلا
اسماعيلي
اسماعيليه ائسوسيئيشن ڪراچي
اشاعت
اصحاب صفه
اصحابي جي قبر
اصغر سائين
افلاطون
اڪ
اعشاريه نظام
ٻه درياھي
ٻيڙو
ٻيڙي
ٻيڙين جا قسم
اڪڙ
اڪول
اکا
اُکري
اُکڙوٽ-اخروٽ
اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا
اکيو
اگني
اگور ندي
اڳتي قدم
اڳٺ
بڊهنس
براديا
براري
الڀو شيخ ٺٽوي
الحَمرا
الخلول
بربط
برده فروشي
برسيم
ابابيل
ابجد
الغوزو
برصغير جي ٻولين جو لسانياتي جائزو
الک
برطانيا
آدم ڏر
برما ٻوٽي
بندرابن
بروا
بروو سنڌي
بروهي جان محمد
اليا بلاول
الياس محمد ڪلھوڙي جو مقبرو
اُما ديوي
امام انقلاب مولانا عبيدالله سنڌي
امام بارگاهه
ابراهيم منشي
امام بخش امام زرداري
ابرق تي نقاشيءَ جو ڪم
ابڙا قبو
ابڙو علامه علي خان
برهم کتري
برهمڻ
برهمڻ آباد
امام حسن عليه السلام
امام ڳڙهه جو قلعو
برياٺ
بزم ادب نوابشاهه
ابل ويسر وارو دڙو
ابن بطوطه
امداد علي سرائي
اَمراڻو
ابوالحسن ڏاهري
ابوالحسن مسجد
بسمل ٽکڙائي
بسنت (راڳڻي)
بسنت مکاري
آخوند محمد حسن مسڪين
ابوالقاسم سلطان ٺٽوي
انگي حساب 2
اڀيري
اتم اي جي
اتمچنداڻي سندري
اٽي
اٽي ڏڪر
آڌيو
امونيا
اٺ سلو
آديسي
اٺ
اٺاس
اٺ پکي
امير پير جي مزار
امير حيدر شاهه
اٺ وار درياهه شاهه جي
اميلاڻو
اٺون ماڻهو
اَٺين ترميم
اٺين ڪٿا
انب
اجرڪ
انگي حساب 10
انگي حساب 12
آرتي
اجواڻي لالسنگهه
آرٽِي / آرٽڙِي
اڇڙو ٿر
اڇي مک
احمد شاهه بخاري بکري
انگي حساب 23
انگي حساب 27
آڏت / آڍاٽ جو دڙو
برهمڻ گهراڻو
اخبار
بصره
آڏواڻي
انگهه
بڪائڻ
آڏواڻي ، ڪلياڻ
انبواڻي
آڍي خان ، ٻڍي خان جو مقبرو
اَنڌي جي ڪسي
انسان
بڪيرا شريف
انساني قدمن جا پنڊ پهڻ نشان
بکر
بگدو
انصار برني
آريسر واھي فقير
انقره
انگڙو
اَڌ گول ڦڻي
اڏوهي
انگور
اڏيرو لال
ارجن
اول
اولو
اونٽِڙو
ارداس
ايس
ايس ايم لا ڪاليج (ٽنڊو الهيار)
اَهنر اهنير
اهير ڀيرو اهير ڀيروون
ائٽلس جاگرافي
ايل وي پرانچبي
ايم ايڇ پنهور
اياز عالم ابڙو
انور پيرزادو
آساوري
آساوري ٺاٺ
اي ايم قريشي
ايباڪس
بلاس خاني ٽوڙي
ايٽ اَئٽ
بلاول (راڳڻي)
بلاول
بلاول اوٺو
اَيٺ اَئٺ
ايڌي عبدالستار
ايمن ڪلياڻ
ايمني بلاول
ايران
اينچي
ايوب پل
ايوب عليه السلام
ايوب فقير
آمري
آسورن جو دڙو
آسوڪا جي ٽڪري
آمنه خميساڻي
آمڻ ٻير
آنچي
آنگاس
آهير
آغا ابراهيم شاهه
بيل گاڏي ڏاند گاڏي
بهاڳ
بهاولپور
بينا مسرور
بينچ1
آغا خان
بهاءُ الدين ذڪريا
انور علي شاهه
بهراڻو
بلاولي ٺاٺ
بلاولي راڳ
باهڻ
بلبل
بيان العارفين
بلوچ
بيت
بين يا وينا
بلوچ نبي بخش ڊاڪٽر
بلوچي سرود
بلور
بلوط
بليئرڊ
بم
آل پاڪستان هالائي مسلم کتري فيڊريشن
بندرگاهه
بندرا بني
بنگال
بنگال ڀيرو
بنگلو
بيد مشڪ
آگسٽ
آکيرو
بيگاري بند
بيگم آغا خان
بيگم غلام حسين هدايت الله
انيس المساڪين ( راحت السالڪين )
بورو
انيس انصاري
اڻراهه جي پٽيِ
اڻي
اوائلي هاٿي
اوڀارا
اوٽن جو دڙو
اوٽو
اوٺي
اوٺي1
بوهري
اوپرِي
اوپڻي
بهه
بهادر ٽوڙي
اوڌو داس تاراچند راءِ بهادر
اوڏ
بهار2
بهاگڙا
اورنگزيب عالمگير
اورنگي
اوڙو
اوستا
اگر بتي
آرمسٽرانگ نيل
آرمينيا
آسيلي جو دڙو
ارون ڌتي راءِ
آکاٽي
انڊونيشيا
آئرلينڊ
ابراهيم شاهه صوفي
اشرف علي سمون
ابن سعد
اشفاق پرويز ڪياني جنرل
اگر
اڳتي تاڻ امنگ جي
انشراح سورة
ابوجهل
ابو سلمه عبدالله مخزومي رضه
انفال سورة
اختر جهوناڳڙهي
آڌڙيءَ جو ٻيلو
برونئي
ٻاريءَ جھل راند
ٻليءَ پيرڙو
بنده بيراگي
بني اسرائيل سورة
بولچند سيتائي
بهشت ۽ دوزخ
بي . بي . سي
بَـيِّنةِ سورة
بٺ ڪارو ڪوٽ
برصغير جي ٻولين جو لسانياتي جائزو1
بکر فقير سومرو
بينا1
ٻاڙمير
ٻڙها
اڪال ڳڙهه
احسان دانش ڀٽو
اختر اديب
ارل اسٽين
امو کٽي
المنظر سئنيما
الهبچايو ٽالپر
اين ايف سي اوارڊ
ايمپائر سئنيما
انڊا
انڊس فلوٽيلا
انوپ ڳڙهه1
انور پيرزادو اڪيڊمي ڪراچي
اوپن جيل بدين
ايسر خدمتگذار
ايف اي خان ڊاڪٽر
ڀاتکنڊي وشنو نارائ
ڀاٽيا
تڪيو
تڪيو قلندر لعل شهباز
تڳوسر جي ترائي
تل2
ڀارت
ڀارت سنگيت وديا
تلڪ بال گنگاڌر
ڀارُوني
ڀاري
تلنگ
تلور
تلور جي ڀٽ
ڀاڳ ڀري
ڀاڳناڙي مندر
ڀاڳيا
ڀالو
ڀالِوا
ڀاناڻو
ڀانڊاري پير ڪرهيو
ڀانڊو قبو
ڀانگهو
تماڪ
تمبي
ڀاڻُ
تمر جا ٻيلا
ڀاوسار
ڀائي ڌرمداس
ڀائي گُگر
ڀِڀاس/ بِڀاس
ڀِتِ
ڀت جبل
ڀٽائي
تنبور
ڀٽ برڌ واگهه
تنقيد
تنڪو
ڀٽو مزار مقبرو
ڀٽون وڇون
ڀَٽُون2
ڀٽي
ڀٽِي2
ڀٽيار
ڀٽيءَ جو ڪوٽ
تنها
ڀٽي مخدوم عبدالرؤف هالائي
ڀٽي نظام الدين
ڀُڄ
توالو
ٺٽوي مخدوم محمد هاشم
ٺٽوي مرزا محمد صالح
ٺٽوي ميان محمد صادق نقشبندي
ٺٽوي ميرابوالقاسم سلطان
ٺٽوي مير عـلي شيــر قانـع
ٺٽيار
ٺپڻي
ٺپو
ٺڪر
ٺڪر سازي
ٺڪراٽو ٺڪراٺو
ٺلھه ڌنڱ
توبه سورة
توتاري
ڀرانا
ٺلهه گاجي کھاوڙ
ڀرت1
ڀرتري هري
ٺلهه لکي غلام شاهه
ڀُرٽ-بکڙو-ٽڪنڊي ڦـ
ٺلهه مير رڪڻ
توجي نالي وارو دڙو
توڏر مل راجا
توڏو
ٺوڙهي تور
ٺوڪر
ٺولهڙيون
ٺهڪڻ
تورڪي ڀِٽ
ٺيڪراٺو
تورڻ
تورڻ 2
تور ورائي دڙو
ڀرڳڙي مشتاق
ڀرڳڙي ميان غلام محمد خان
ڀَرڻو
ڀڙو ڀيم بهم جو قلعو
ڀڙو ڀيم بهم جو قلعو1
ڀکار
ڀڳت ٽهليارام
ڀڳت ٽيئون رام
ثقفي حجاج بن يوسف
توريت
تر جو اٿلائڻ
ڀڳت سنگهه
تراويح
ترائي 3
ترائيل
ترائيءَوارو تڪيو
ترائيءَ وارو دڙو
ترت
ثناءُ الله ثنائي
ترخان مرزا محمد باقي بيگ
ترخان مرزا جاني بيگ
ثور3
ٺاٺ
ٺاٺارا
ٺاٺارو
ٺاٺرائي
ٺاٺو
ٺاٺو ملهڻ
ترسول
ٺاڪر
ترقي پسند تحريڪ ۽ ادب
ڀڳتياڻي ھَرِي ديوي
ڀڳتي تحريڪ
ڀڳڙا ول
ٺٽو
ترکان
ٺٽوي شيخ الڀو
تر مئڻ
ٺٽوي غلام مرتضيٰ شاهه مرتضائي
ترون
ترهٽ
ٺٽوي مخدوم آدم نقشبندي
ٺٽوي مخدوم محمد صادق
ڀڳونتي ناواڻي
ٽاٽ2
ٽاٽڪا
ٽاجوئا
ٽارپين تارپين
ٽاريءَ وارو ٺيڪراٺو
ٽاڪ
تڙياٺ
ٽاڪار
ڀَمِرو ڀؤنر
ڀن
ٽاڪو
تشبيهه
ٽالپر
ڀنڀور
ٽالپر مير رستم خان
ڀنڀور1
ٽالپر مير شير محمد خان
ٽالپر مير عبدالحسين خان سانگي
ڀَنڀُوري3
ٽالپر مير محمد نصير خان جعفري
ٽالپر مير مراد علي خان علي
ٽالپر مير نور محمد خان اول
ٽالپر مير نور محمد ڊاڪٽر
ڀنڙ ڪاٺوڙي
ڀَنگَ
ٽالپرن جو ڪتبخانو
ڀَنگر4
ٽالهي
ٽامو
ٽانڪا
ٽانڪارو
ٽانگ
ٽانگو
ڀِنيان
ٽاور ميري ويدر
ٽائٽانڪ
ڀوبينسور
تضاد
تعزيو 2
تعليم
ٽٽندڙ تارا شهاب ثاقب
ٽپال ٽڪلي
ٽپال سرشتو ۽ سنڌ
ٽپڻو
ٽپهرِي ٽه پهري
ڀوپالي
ڀوپالي محسن
ڀوَپوُتي
تغلق غياث الدين بلبن
ٽرام
ٽرائوٽ
ٽرنٽي چرچ
ٽرئڪٽر
ڀوڏيسر مندر
ڀوڏيسر مندر 2
ٽريمون
ڀورو شاهه بيگ دڙو
ٽريور ريسٽ هائوس
ٽسانگ ٽيانگ
ڀولڙو
ٽڪٽڪي
ڀَونر ڪَلي
ٽڪو
ڀوڻ
ڀئونر1
ٽڪيٽ
توگو ٺڪر
تولارام ڪنعيا لال رهيجا
ڀيرو
ٽکڙائي سيد حاجي محمد حافظ شاهه
ٽکڙائي سيد ميران محمد شاهه مير مهجور
ڀيرومل مهر چند
ڀيروي
ڀيروي ٺاٺ
ڀيڙو
ٽکڙائي محمد حسن جان رحه سرهندي
ٽلاٽي
ڀِيل1
ٽلو2
تونري
ٽليون
ڀيم پلاسي
ٽماٽو
ٽن
ڀيم سين جوشي
ٽنب
ٽنبجڻ ڪچا ڦر ڪيرائڻ
ڀِينڊي
ٽنڊو آدم
ٽنڊو بهاول سانحو
تابوت
ٽنڊولڪر سچن
ٽنڊو محمد خان
تؤنگ بٺي
تونگ قبرستان
ٽنڊي آغا جي مرزائن جا ڪتب خانا
تهذيب
تهذيب الاخلاق
تهذيب جي ڪهاڻي
تاج محل
تحفة الفقه
ٽوڙي3
ٽوڪرو
تحفة الڪرام
تحفة المسلمين
ٽولو
تحفة المسلمين وهدية المومنين
تحفه اسلام عرف در مخفي
ٽوهه
تحقيق
ٽويو ننڍو ماپو
ٽه ٽڻ راند
ٽهڙ
ٽهلرام بلڊنگ
ٽهلياڻي
تخليق
تذڪره المعاصرين
ٽياسڻ2
تيرٿ
تيرٿ جو تلاءُ
ٽي ايس ايليٽ
تيرٿ ڪنڀ
تذڪره سرو آزاد
ٽي ايل واسواڻي
ٽيبل ٽينس
تير ڪمان
تذڪره شعراءِ ڪشمير (چار جلد)
تذڪره شهباز
تيزاب
تيشو
تيڪو
تيلي 2
تيليگو
تذڪره معيار سالڪان طريقت
تذڪره يدِبيضا
تِر
تبت
ٿارا
ٿاڦو
تاريخ جاتي
تاريخ چراغ هدايت المعروف به بهره ور شاهي
تاريخ ريگستان
تاريخ ريگستان جو ڀاڱو ٻيو
تاريخ سکر
تاريخ سنڌ جلد اول
تاريخ سنڌ 6
تاريخ سنڌ 17
تاريخ فيروزشاهي
ٿانور ڀٽي
ٿانورداس شيوامنڊل ۽ مندر
ٿاڻو بولا خان
ٿڌڙي
ٿڌڙي 2
ٽيڪسيلا
ٽيڪنالاجي
ٽي گهر
ٽيليڪرون
ٿر
ٽي ننڍا ناول
ٽيهه اکري
تاراهه ڳوٺ
ٿرڙي جادو شھيد
ٿوڻي
ٿرڙي ڪيٽي
ٿرواهه
ٿرون ٽڪري
ٿوهو
ٿري 2
تاريخ ڪڇ ۽ مڪران
تاريخ گوئي
ٿلي ٻولي
ٿنڀ
ٿنڀري
ٿنڀن واري مسجد
ٿنڀڻ
ٿيٻاٽ ڍنڍ
تاڙي
تازي
تاريخ ادب اردو2
تاريخ باب الاسلام سنڌ
تاريخ جاتي1
تاڦو
ٿيٻو فقير عبدالله
تال ( وڄت )
ٿور
تاليا
تامل
تان
تانتيا ٽوپي
تانپورو ڪلاسيڪي ساز
پير پٿورو
پير پٿوري جو مقبرو
پير پٺو مزار
پير پٺو مسجد
پير جنان جي قبرستان ۾ مقبرو
پير حاجي چڙاري جو مقبرو
پير حسام الدين راشدي
پير ڌمڻ جو ميلو
پِڙِي
جلال الدين مخدوم جهانيان جهان گشتت
پير رکيل ريلائي
پساڪي
پيرزادو زاهد حسين
پاٽولي استاد عاشق حسين
پاٽي
پشاور
پاٽيو
پاٺ
پاٺشالا
پاپڙ
پير شيخ جيئو
پاپلَر
پير صدرالدين
پيرڪ
پير کٿوريو
پير لاکو
پاڃاري
پير لاکو لطف الله
پير لال ڇتو
پاڇيلي مهرو
پير لڪياري جو ميلو
پير مشائخ مشاڪ
پير مونا ڳڙهه گبر بند
جلال خان صحبت جو مقبرو
جلب ديرو
جلندر ڪيڏارو
جلوه گاهه امامين
ٻيڙيءَ وارو سنت
جاتي1
جاجڪ
جادُو2
جارج-5
جارج-6
جارج ابراهَم گريئرسن
جارج اسٽيفنسن
جارجيا
جاڙيجا
جاڙي جي ڪلات
جاڙي فقير ٽڳڙ جو قبو
جاسوسي ادب
جاکي بندر
جاکي ڪوٽ
جـاگرافي
جامع سنڌي لغات
جامع مسجد خدا آباد
جامع مسجد مٽياري
جامع مسجد محمدپور اوڍو
جامعه الازهر
جان بابا جو مقبرو
جان بيمس
جانسم موهني
جان شير خان
جانور ۽ سندن پوڄا
جاني بيگ مرزا جو مقبرو
جاوا
جبريل بن بختيشوع
جت
جتوئيءَ جو مقبرو
پارپتي ماڙيچاڻي
پاروٿي الر ٻلر
پاسراٽيون
جتي
پاڪ پتڻ
پاڪستان
جِپسي
جپ صاحب
جده
پاڪستان انجمن هلال احمر
جديد عالمي سياست
جروار عزيز الله ڪامريڊ
جرياڙ
جڙيل شاھ جيلانيءَ جو مقبرو
پاکَرَ2
پاکڙو
پالاري
پالڪ جوهي
پالڪي
پال وجهڻ
پاليان
جشن واسواڻي دادا
پاڻيارا پکي1
پاڻيڻي
جعفري علي سردار
پاهوڙو
پاھوڙي جي ماڙي
جڳتياڻي لالچند امرڏنو مل
پائو
پائيءَ وارو ڀڙو
پٻ جبل
جمال گھوٽو
پتلي
پتنگ2
جمالين جو قبو
پتڻ منارو
پتو
جمالين جو قبو 2
جمالين جو قبو 3
جمالين جو قبو 5
پٿرجڻ
پٿر جو پراڻو ثقافتي دؤر
پـٿـر سـنڌي
پٿرو
پٿري2
پٽاٽو بيٽري
پٽاپٽي هاتار
پٽ سليمان وارو مقام
پٽ ڪينئون
پٽ لاڻي
پٽ منجري
پٽڻ جو دڙو
پٽ وارو ڀڙو
پٽي
پٽيلو
جمشيد نسروانجي ميـهتا
جمن دربدر
جمن شاهه جَتيءَ جو مقبرو
پٽيو
پٽيهر ول
پٺاڻ
جناٺو
جناح قائداعظم محمد علي
جنت
جنتر
جِنڊيءَ جو هنر
جنگ جمل
جنگواڻي جمالين جا قبا
جن لوهي
جنيد بن عبدالرحمان
جوتواڻي موتي لال ڊاڪٽر
جوڌا ٻائي
جوڌپور
جوشاندو
جوڳ
جوڳي2
جوڳيا
جون آف آرڪ
جونپوري
ڄاري
ڄامپور
ڄارُ
ڄام (ذات):
ڄام اوٺو
ڄام بابينو
ڄام تغلق دور جي اٺ ٿنڀي
ڄام تماچيءَ جي ڇٽي
ڄام جرار:
ڄام راول
ڄام علي شير سمو
ڄام کنگهار (پهريون)
ڄام لاکو ڦلاڻي
ڄام محمد ايوب عالياڻي
ڄام محمد عرف انڙ
ڄام هالو
ڄانڀو (Rocket/ eruca sativa)
ڄاهـو (ٻگهه)
ڄڀ (زبان)
ڄڃ 1
جهالاڪاٺي (ذات)
جُهڏو 2 (شهر)
جهڏير جو دڙو
جهرڪ2 (شهر)
جِهرمِري
جُهريو (جبل)
جُھڪر جو دڙو
جُهڳو
جُهڳي
جُهلَ
جَهلي
جُهمٽِي1 (ٻيڙي)
جهم جو شوَ مندر
جهم ڪوٽ/ هيم ڪوٽ (ماڳ)
جهنجهوٽي (راڳڻي)
جهنگلو (راڳ)
جھنگلي وليون
جهوڪ 1
جهولڻو (صنف)
جهومرا (تال)
جهوناڳڙهه قلعو (بيڪانير، راجسٿان)
جهـيـرَ
جهيرڻو
جهيمڻ
جھِينگو/ گانگٽ
چاچر (تال)
چار آڱر
چارلس نيپئر
چارلي چپلن (Charlie Chiplin)
چارڻ
چارڻ، سُمنگ
چاڪُ
چاڪر خان رند
چاکِڙي
چاڪر ڪوٽ
جهوڪ شريف (ماڳ)
چالوڪ
چانديءَ جون تارون - پرهه کان پهرين (ڪتاب)
چانڊيو، زخمي
چانگ1
چانگو1
چانهونءَ جو دڙو
چانئُٺِ
چٻرو
چڀڙ ول
چترالي ستار
چترڪاري/ مصوري
چٽڪي
چٽڪين واري رلي
چٽگانگ
چٽن واري ڀَر
چُٽو/ چِٽ
چِٽي مسجد
چپڙيون/ چَپڙون
چچ جو گھر
چچ نامه/ چچ نامو
چراخ
چرک
چَري1
چَڙو
چـڙيا وَل/ جھَـرڪـيا/ پروڙي
چغتائي عصمت
چَڪُ 1
چُڪَ
چڪارو/ چِڪاري
چڪر (راند)
چڪري
چِکيا
چڱڙو ڍنڍ
چڱي چال جي ڪرامت
چُلـهه
چلي (ملڪ)
چِليا
چَمار
چمپا
چمپڪ
چمڙو2
چنا، عبدالله
چنبئيءَ جو شڪار
چنجُور
چندرڪانت2
چندر (ماسٽر چندر)
چندناڻي، ارجن (سي. ارجن)
چندن2
چندور
چنڊ
چـنـڊ گاڏي
چنگ
چنگيز خان
چَنهَرَ
چنھڙ دڙو
چڻڙاٺ
چوٽوکو
چوڌري پرويز الاهي
چور تپ
چور پوليس راند
چُوڙو/ چُوڙا
چوکنڊي قبرستان
چولستان
چؤماسو2
چونڊ آمريڪي افسانا
چونڊ سنڌي لوڪ ڪهاڻيون
چَؤنرو
چؤنري
چوهاڻ
چوهڙ، شيخ عبدالجليل
چُهڙا
چيٽ جا نوراتا
چيراٽو
چـيـڙ/ چـيـل
چيڪارو
چِيڪلو
چيـڪـو
چيلهار1
چين جي عظيم ديوار
ڇاپاڪو ڏڏر يا سُرڻو
ڇاپِرو
ڇاپڻ
ڇالي
ڇانوڻي1
ڇانهين/ هنداڻو
ڇايا نٽ
ڇٽي
ڇَٺِي
ڇپائي
ڇپيل سنڌي ڪتابن جي ببليوگرافي
ڇڇ جهان خان
ڇَـڇَـر پـراڻ
ڇـر
ڇِڪِي
ڇِلو1
ڇَنو
ڇوٽي غلام علي خان
ڇهڙون
ڇهنڀڙو
ڇيت
ڇيڄ
ڇيڻو
ڇيڻي
حاتم طائي
حاجي عارب لنڊ جي اَٺ دري قبي
حافظ حامد ٽکڙائي
حالاتِ اولياء
حبشي
ڇُٽي عمراڻيءَ جو مقبرو
ڇتي جي ڪنڊ
حُر تحريڪ
حـرف هـيـرن جـھـڙا
حسرت موهاني، مولانا
حسن بادشاهه قادري
حسن درس
حسن شيخ
حسن عليءَ وارو دڙو
حسن ڪبيرالدين، سيد
حسين احمد مدني، مولانا
حسين بن منصور حلاج
حسين شاهه ڪاڇيلاڻي
حسين هارون
حسينيءَ جو نَهرو
حشو ڪيولراماڻي
حضرت خواجه غلام فريد
حضور بخش صوفي
حفيظ قريشي1
حُقو
حڪيم محمد سعيد
حليما
حماد الله هاليجوي
حمرالاسد
حياتيات
حيار ۽ ٻيلو ڪنب
حيدرآباد
حـيـدري ڦـاٽ
خادم حسين، قاضي
خارش
خامنائي، سيد علي حسيني
خانپوري در
خان صاحب، ڊاڪٽر
خان محمد بروهي 2
خانور 2
خدا آباد 3
خدابخش هيسباڻي
خدا ڏنو شاهه
خديجـﺔ الڪبريٰ
خديجه مستور
خرار، کراڙ
خسرو بيگ مرزا
خسرو خان چرڪس جي حويلي
خسروي، مرزا علي نواز بيگ
خشڪسالي، سوڪهڙو
خضري مسجد
خط2
خطاطي
خطبات
خطي نيزا
خفيف I
خلجي، جلال الدين فيروز
خلجي رڪن الدين ابراهيم قدر خان
خلجي، علاؤالدين
خليفو حاجي عبدالله
خليفو غلام نبي لغاري
خليفو نبي بخش لغاري
خليل بن بصري
خميس
خميني، آيت الله
خواجه، خواجا،کوجا
خواجه پير نظام الدين سرهندي ڪتبخانو
خواجه نظام الدين اولياء
خورشيد قائمخاني
خيرپور 1
خيرپور جوسي وارو ڪوٽ
خير ڳڙهه جو قلعو
خيريءَ جي مسجد
خيمي ۾ شام
داٻڙو
داٻلو
دادو تعلقي جو ماضي ۽ حال
دادو پنٿي
دادوءَ واري ماهي
دادي ليلاوتي هرچنداڻي
دارا-I
دارا شڪوه 1
داسڙن جو دڙو
داغ دهلوي
داليون
دام سان شڪار
دائودپوٽن جي جنگ
دبر ڪوٽ
دبگير مسجد
دٻي 2
دٻـي-3
دٻي 4
دٻي-5
دٻي -6
دٻي-7
دخـمو
درازي، سخي قبول محمد فاروقي ٻيو
دراوڙ لوڪ
درباري
درٻار عاليه فقيرپور
درٻار مهدي سائين
درد جي تلاش
در در جا مسافر
دُرگا
درگا ديوي
درگاهه حضرت ابراهيم شاهه بهلاڻي
درگاهه خوش خير محمد فقير
درگاهه سخي دائود
درگاهه سيد اُڀن شاهه
درگاهه سيد حاجنان شاهه
درگاهه سيد شاهه لڌاڻي
درگاهه شاهه پنجو سلطان
درگاهه شاهه عبدالڪريم
درگاهه شاهه مصراڻي
درگاهه شهاب الدين شاهه قادري
درگاهه صوفي شاهه نصير
درگاهه فقير نانڪ يوسف
درگاهه قائم شاهه بخاري
درگاهه مُگرڀين شهيد
درگاهه ملڪاڻي شريف
درگاهه موٽڻ شاهه ۽ ابراهيم شاهه
درگاهه نظر شاهه جيلاني ۽ مسجد
درگاهه هوٿي، نوٿي
درگداس بي. آڏواڻي
در محمد ڊول
دُرن جي پير وارو دڙو
دروڻاچاريه
درويش آلو
درويش عيسيٰ دشتي
دري ٻولي
دريا خان ابڙي جو مقبرو
دريا خان جي اوطاق
دريا خان فقير
دريـاهه
درياهه پير
دڙو2
دڙو ناروءَ جو
دست جُلاب
دف
دلائل الخيرات
دلبو
دلپت صوفي
دلربا طائوس
دَل، مناهيو
دلمون
دليپ ڪمار
دليل ڪوٽ دهليل جو قلعو
دم، اُڀ ساهي ،ساهه جي بيماري
دماغ مغز
دمريلو
دَمِڙي
دمشق
دنب بٺي
دنب بٺيءَ وارو گرم چشمو
دنب سادات
دنبوري
دُنيا جو بهترين ادب
دنيا دو رنگي
هن صفحي کي شيئر ڪريو

هن داخلا لاءِ تاريخ جا حوالا موجود نه آهن

جانور - ڀاڱي جون ٻِيون داخلائون

باندر
ببر شينهن
ببون
بجري
بچي
بختي
ٻاچ (جانور)
ٻارهن سڱو
بد رڪاب
ٻرون
جانور ڀاڱي جا وڌيڪ مضمون