داخلا ؛ 5616
پڙهيو ويو ؛ 1219
پسند ڪيو ويو ؛ 3
تاريخ ؛ 2013-03-06


تصويرون


taleem-2.gif
تعليم
تعليم

taleem-1.gif
تعليم
تعليم



ٽائيم لائين




sindhianaسنڌيانا--تعليم

ٽائيٽل ؛ تعليم


شاخ : سائنس

تعليم (Education ):تعليم جي لغوي معنيٰ آهي ’سکيا، پڙهائي، تدريس، رهبري يا -تلقين-‘. وسيع مفهوم ۾ -تعليم- مان مراد اهو عمل آهي، جنهن ذريعي فرد جي شخصيت ۽ -ان- جي ڪردار ۾ ڪا نه ڪا چٽي تبديلي رونما ٿئي. انساني -تاريخ- ۾ ماڻهوءَ جڏهن کان ٿانيڪو ٿي رٿابنديءَ سان رهڻ شروع ڪيو ، ته -تعليم- هڪ سماجي علم طور عمل ۾ آئي. اوائلي -انسان- پنهنجي پونئرن کي جماعتي زندگيءَ جا طور طريقا سيکارڻ جي ضرورت محسوس ڪئي، -ان- زماني ۾ -تعليم- ڪا لکت ۾ ڪا نه هئي. نئون نسل پنهنجي وڏن جي ڪرت ۽ عمل مان گهڻو ڪجهه سکي وٺندو هو، جڏهن سماج مضبوط ٿيو، حاجتون ۽ ضرورتون وڌيون ته -تعليم- باقاعدي رواج هيٺ آئي. سنڌ، هندوستان، مصر، چين ۽ يونان جي پراڻين تهذيبن ۾ جيئن جيئن پختگي آئي، خوشحالي وڌي ته هڪ طبقي کي فرصت ملي، جنهن سوچڻ شروع ڪيو ۽ باضابطه -تعليم- جي شروعات ٿي ۽ لکت وجود ۾ آئي. جنهنڪري تهذيبي ورثي کي لکت ۾ آڻڻ جي ضرورت محسوس ٿي. انهيءَ دور ۾ اها ضرورت به محسوس ٿي ته ماڻهن باقاعدي ۽ باضابطه -تعليم- جو رواج وڌو وڃي، -تاريخ- جي مخصوص دور ۾ جيڪي سماجي قوتون اقتدار سنڀالينديون آهن، اهي ئي طئه ڪنديون آهن ته -تعليم- جا مقصد ڪهڙا هجڻ کپن. اهي -تعليم- جو طريقو، نتيجو ۽ طبقو طئه ڪنديون آهن. اهي ئي -ان- جو انتظام پنهنجي گهرجن -آهر- ڪنديون آهن. يونان ۽ روم جي قديم تمدن ۾ -تعليم- صرف حڪمران طبقي تائين محدود هئي. انهن وٽ -تعليم- صرف ذهني تربيت جو ذريعو رهي، جنهنڪري انهن وٽ فلسفو، منطق، ادب ۽ رياضي غير معمولي اهميت جا حامل مضمون هئا. سندن علم جو مقصد صرف غلامي واري سماج کي مضبوط ڪرڻ هو، جيئن -افلاطون- جي ڪتاب ”جمهوريه“ (Republic) مان واضح ٿئي ٿو. جنهن ۾ ملڪ جي مختلف طبقن جي سماجي حيثيت، حقن ۽ فرضن جي وضاحت ملي ٿي. اهو ئي نمونو اسان کي -ان- دور جي هندستان جي تعليمي نظام ۾ به ملي ٿو. هتي به علم صرف برهمڻن لاءِ مخصوص هو.
وچئين دور ۾ يورپي ملڪن ۾ غلاميءَ واري سماج جي جاءِ تي -جاگيرداري نظام- قائم ٿيو ۽ اقتدار جاگيردارن ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن ۾ مذهبي پيشوا به سندن شريڪ ڪار رهيا، پر -تعليم- جي انداز ۽ مضمونن ۾ ڪو گهڻو ڦيرو ڪو نه آيو، ڪي چند نوان مضمون شامل ڪيا ويا، جيئن مذهبي فلسفو وغيره. صنعتي -انقلاب-، -جاگيرداري نظام- کي درهم برهم ڪري ڇڏيو. عوام کي سماجي آزاديءَ جا خواب ڏيکاريا ويا، مساوات جا ترانا ڳاتا ويا، جنهنڪري سرمائيداري نظام وجود ۾ آيو، جنهن جي وڌڻ جو انحصار مشينن ۽ مزدورن تي هو. مشينن کي هلائڻ لاءِ اهو ضروري هو ته مزدور پڙهيل هجي، باخبر هجي، -ان- لاءِ ڪي نوان مضمون گڏي -تعليم- کي هيٺينءَ سطح تي آندو ويو. انساني -تاريخ- ۾ پهريون ڀيرو ارڙهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ رياست طرفان عام ماڻهوءَ لاءِ -تعليم- مفت ڪئي وئي. انهيءَ دور ۾ ئي -تعليم- ٻن حصن ۾ ورهائي وئي. هڪ رسمي (Formal) ۽ ٻي غير رسمي (Non-Formal). رسمي -تعليم- جي حاصل ڪرڻ جو ذريعو باقاعدي اڀياس ۽ تربيت رهيو، جيڪا اسڪولن ۽ ڪاليجن ۾ ڏني وڃي ٿي. ٻي غير رسمي -تعليم-، جيڪا عام طور روزمره جي تجربن وسيلي حاصل ٿئي ٿي.
سماج جي مختلف سماجي ضرورتن جي پيش نظر ”-تعليم-“ جي وصف ڪيترن ئي نمونن سان ڪئي وئي آهي، هڪ وصف هيءَ به آهي ته -تعليم-، عادتن، مهارتن ۽ روين کي تشڪيل ڏيڻ ۽ انهن جي تعمير ڪرڻ جو نالو آهي، -جن- سان هڪ -انسان- يا هڪ فرد هڪ سٺو شهري ٿي پوي ٿو.“ مختصر طور اسان -تعليم- کي مناسب سماجي مطابقت (Adjustment) پيدا ڪرڻ لاءِ ڪردار جي ’تشڪيل‘ ڏئي سگهون ٿا.
سنڌ ۾ درس تدريس جو نظام پراڻو آهي. سنسڪرت ۽ پراڪرت وارن زمانن ۾ وديا (علم) سيکارڻ لاءِ هڪڙا -استاد- هوندا هئا ”-آچاريه-“، جيڪي ڄڻ ته پروفيسر هئا ۽ ٻيا هئا ”آپاڌيه“ جيڪي ماستر هئا. آپاڌيه جو اُچار بگڙجي ”اوجها“ ۽ ”واجهو“ ٿيو. سنڌ ۾ اڄ تائين هڪ -آڪهه- وارا ”اوجها“ سڏجن ٿا. ”واجهڪا“ يعني ماسترن جا اسڪول ته انگريزن جي صاحبيءَ جي اوائل ۾ به گهڻي ئي هئا. هندن جي شاسترن ۽ يونانين جي لکيل احوالن مان معلوم ٿئي ٿو ته سنڌي ماڻهو طب مان گهڻو واقف هئا. ڪٿي ته اڄ تائين ويڄ (ويد) موجود آهن.
مسلمانن جي صاحبي شروع ٿيڻ سان سنڌ ۾ عربي -تعليم- جو انتظام چالو ٿيو. انهيءَ وقت کان وٺي سنڌ ۾ مدرسا قائم ٿيا، -جن- ۾ عربي -تعليم- ڏني ويندي هئي، پر مقامي عالمن سنڌي -تعليم- به شروع ڪئي. ارغونن جي صاحبيءَ ۾ گهڻو زور ديني -تعليم- ۽ شريعت جي پابنديءَ تي هو، جنهنڪري شيخ -الاسلام- مقرر ڪيا ويا. دهليءَ جي بادشاهن پاران سنڌ ۾ صوبيدار مقرر ٿي ايندا هئا، ته به -تعليم- جو سرشتو اهوئي هوندو هو.هن دور ۾ مدرسن ۾ سنڌيءَ ۾ -تعليم- (مذهبي) جو رواج به ملي ٿو.
سال 1700ع ۾ ابوالحسن سنڌيءَ مقدمة الصلواة نالي ديني ڪتاب لکيو، ۽ -ان- کان پوءِ ٻيا به ديني ڪتاب سنڌيءَ ۾ جڙيا ۽ مذهبي -تعليم- سنڌيءَ ۾ ڏيڻ جو رواج وڌو، پوءِ به -ان- دور ۾ عربي ۽ فارسيءَ جو واهپو گهڻو هو. ڪلهوڙن ۽ ميرن جي صاحبيءَ ۾ -ٺٽو- ۽ روهڙي ڄڻ ته سنڌ جون يونيورسٽيون هيون. هندن ۽ مسلمانن جي ٻارن لاءِ آخوندن جا مڪتب هوندا هئا، -جن- ۾ هاڻوڪن اسڪولن وانگر درجا نه هوندا هئا. ڪريما، گلستان، -بوستان-، پندنامو ۽ ٻيا فارسي ڪتاب پڙهايا ويندا هئا. ”درس نظامي“ سنڌي ۾ پڙهيو ويندو هو. شاگردن کي خط پٽ لکڻ سيکاريا ويندا هئا. خوشنويسيءَ تي گهڻو زور هوندو هو. هيءَ چوڻي عام هئي، ته ”سٺا اکر اڌ علم آهن“ اها -تعليم- پنجن-ستن سالن ۾ پوري ڪري، شاگرد وڃي روزگار کي لڳندا هئا. مغل/ ڪلهوڙا دور ۾ درٻاري ماڻهن هڪ چوڻي عام ڪئي ته ”فارسي، گهوڙي چاڙهسي، سنڌي وائي قلم نه آئي“. ڇو ته فارسي حڪمرانن جي درٻار جي -ٻولي- هئي ۽ اُتي ملازمت ۽ درٻاري ڪم ڪارين لاءِ فارسيءَ جي ڄاڻ ضروري هئي.
پڙهڻ لاءِ مدرسا ۽ اسڪول هاڻوڪي زماني وانگر نه هوندا هئا. آخوندن جا مڪتب خانگي جاين ۾ يا ڪن عارضي اوطاقن بلڪ مسجدن ۾ هوندا هئا، -جتي- هندو شاگرد به پڙهندا هئا. ڪن مسجدن ۾ رڳو مسلمانن جا -ٻار- ويندا هئا، ڪي هوند وارا پنهنجي ٻارن جي -تعليم- لاءِ آخوندن کي پاڻ وٽ گهرائيندا هئا ۽ پاڙي جا غريب -ٻار- به اتي اچي مفت ۾ -تعليم- وٺندا هئا. عام طرح شهرن ۽ ڳوٺن ۾ آخوندن ۽ مُلن جي آمدني ”جمعگي“ هوندي هئي، يعني جمعي جمعي ڏينهن شاگرد پنهنجن استادن کي ڪجهه روڪڙ يا اَن- داڻا يا وري ڪاٺيون ڏيئي ايندا هئا. اَن ڏيڻ جو رواج وڌيڪ عام هو. انهيءَ کان سواءِ، آخوندن کي ڏڻ وار تي شاگردن جي مائٽن وٽان ڪجهه نه ڪجهه ملندو هو. ائين به هوندو هو، ته ٻارن کي جيڪو ٽول سندن کائڻ لاءِ گهران ملندو هو، يا پنهنجيءَ خرچيءَ مان وٺندا هئا، ته -آخوند- کي صلاح ڪندا هئا، ۽ -آخوند- صاحب جو حصو به ”صلاح“ سڏبو هو. انهيءَ ريت اها -تعليم- اڪثر ڪامورن جا -ٻار- وٺندا هئا. ڀائيبندن جا -ٻار- گهر ۾ ئي هندو سنڌي اکر سکي، اباڻڪي ڪِرت واپار يا ڪاروبار وڃي ڪندا هئا.
هن وقت -تعليم- جا جديد طريقا اختيار ڪيا ويا آهن، شهرن توڙي ڳوٺن ۾ به پرائيويٽ اسڪول قائم ٿيا آهن، -جتي- سائنسي ۽ ڪمپيوٽر جي سکيا ڏني وڃي ٿي، پر سرڪاري اسڪولن ۾ تعليمي نظام کي سڌارن جي ضرورت آهي. -تازي- سروي موجب -پاڪستان- ۾ 37 سيڪڙو آبادي خوانده (-تعليم- يافته) آهي، جڏهن ته غربت سبب ڪيترائي -ٻار- -تعليم- کان محروم رهن ٿا. جڏهن ته حڪومت ڪيترن ئي سالن کان مئٽرڪ تائين -تعليم- مفت ڪري شاگردن ۽ شاگردياڻين لاءِ مفت ڪتاب ۽ مخصوص وظيفا ڏيڻ به شروع ڪيا ويا آهن. تعليمي ماهرن ۽ ساڃهه وند طبقي موجب مادري زبان ۾ بنيادي -تعليم- مهيا ڪرڻ ضروري هئڻ کپي، جنهن لاءِ سرڪاري تعليمي پاليسي جي ڏس ۾ نظرثاني جي ضرورت آهي .




رايا ؛
حوالو ؛ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جلد ٻيو

ڇا اوهان وٽ -تعليم- سان لاڳاپيل ڪو مواد تصوير يا نقشو وغيره آهي، ته اوهان اهو مواد انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا سان شيئر ڪريو، اسان هن داخلا کي اوهان جي مواد سان وڌيڪ بهتر بڻائينداسين.
مواد موڪلڻ لاءِ ڪلڪ ڪريو
ڇا هي مضمون اوهان کي پسند آيو ته هن بٽڻ تي ڪلڪ ڪريو
//
مکيه صفحو
داخلا صفحو
فهرست موضوع
فهرست الف ب
تاريخ جا حوالا
تصويرون
جامع سنڌي لغت
سنڌي انگريزي لغت
بلاگ ۽ بحث
مدد ڪريو
ڊاڪومينٽيشن
اسان بابت
رابطو ڪريو

تعليم - مان نڪتل ٻيون شاخون-
بالغن جي تعليم
بريل سسٽم
انڊا


سائنس - موضوع جون ٻيون داخلائون-
آب پيما
آبدوز
آبدوز شڪن
آب شمار
بارود
بجلي
انفرميشن ٽيڪنالاجي
اڻ لڀ گئسون
اولڙو
توانائي
تعليم
تابڪاري
ٽيڪنالاجي
ٽيلي مواصلات
ٽيلي ميٽري
تاريخ


.....سائنس موضوع جون وڌيڪ داخلائون

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، پراجيڪٽ آف سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حق ۽ واسطا محفوظ آهن