ڪراچيءَ جو ڪوٽ: ڪلاچي ڪن جي وسڻ بعد ان جي واپاري حيثيت وڌڻ لڳي، تڏهن ان هنڌ جي حفاظت لاءِ چوڌاري هڪ ڪوٽ اڏايو ويو، جنھن جو احوال سيٺ نائون مل ڪيو آهي. ڪوٽ بابت ڪيترن ئي تاريخدانن بہ لکيو آهي.
هينري پاٽنجر 1809ع ۾ ڪراچي شھر جي قلعبندي جو ذڪر ڪندي لکي ٿو: ”شھر جي قلعي بندي بي ترتيب ۽ ڪمزور آهي. ديوار ڪٿي بہ پنجن ڇھن فوٽن کان مٿي نہ آهي. ديوارون ڪٿي ايتريون تہ ڪريل ۽ ڀڳل آهن جو ان جي مٿان گهوڙي سوار بہ چڙهي سگهي ٿو. انھن مان ڪجهہ بلند ۽ سٺي مرمت ٿيل بہ آهن. سارو ڪوٽ مٽي، تيلن ۽ بھه سان ٺھيل آهي. ڪوٽ جو جيڪو پاسو کاري طرف بندر ڏي آهي، ان پاسي تي احتياط خاطر ڪجهہ بلندي تائين پٿر ۽ مسالو ڪتب آندو ويو آهي.“
ڪراچيءَ جي پسگردائي ۾ زمين جي سطح ڪجهہ قدر سڌي آهي. (قلعي جي اتر، اوڀر ۽ ڏکڻ ۾) ان مان اڳين ٻن طرفن (اتر ۽ اوڀر ۾) زمين گهٽ ۾ گهٽ اٺن کان ڏهن ميلن تائين هموار آهي.
چارلس ميسن 1830ع ڌاري ڪراچي ڪوٽ جو چڱي طرح معائنو ڪيو. ڪوٽ جي اڏاوت جو ذڪر ڪندي لکي ٿو: ”ڪراچي جيتوڻيڪ ايترو وڏو شھر نہ آهي، پوءِ بہ واپار جو اهم مرڪز آهي. چوڌاري ڊٺل ڦٽل ڪچين سرن جي ديوارن سان وڪوڙيل آهي، جن کي برج پڻ ڏنل آهن. برجن تي ڪجهہ بيڪار قسم جون توپون رکيل آهن. ان جي پسگردائي گهڻو ڪري مھاڻن ۽ ٻيڙائتن جي جهڳين سان ڀريل آهي.“
چارلس ميسن ڪوٽ جي هڪ تصوير ٺاهي هئي. تصوير ۾ ڪوٽ جو هڪ پاسو (ڏکڻ) ڏيکاريل آهي. ڪوٽ جي ڀت سڌي هلي ٿي وڃي. ڀت جي مٿئين حصي ۾ ننڍڙا مستطيل بندوق جا مارا آهن. هڪ برج کان ٻئي برج جي وچ ۾ نون کان تيرهن کن مارا ڏيکاريل آهن. ڀت مٿي ڇيڙي وٽ سڌي ليڪ ۾ بنا ڪنگرين جي آهي. ڪوٽ جي ڏکڻ پاسي پنج برج آهن. اندازو آهي تہ ڇھون برج تصوير ۾ ڏيکاريل وڻن جي جهڳٽي پويان هوندو. برج بي ترتيب، هيٺان موڪرا ۽ مٿي سوڙها ٿي وڃن ٿا. برجن جي ڪا بہ هڪ ماپ نہ آهي. البته اوڀر- ڏکڻ ڪنڊ وارو برج سڀ کان وڏو آهي. بُرج ڀت جي سڌ کان ٻاهر نڪتل نظر اچن ٿا. برجن ۾ ٻن هنڌن تي هيٺان ۽ مٿان قطارن ۾ مارا آهن، جن مان هيٺيان مارا ويھي ۽ مٿيان بيھي نشانو وٺڻ لاءِ ڏسجن ٿا. ان جي بنسبت ديوار ۾ صرف مٿيان مارا آهن. برجن ۾ توپن رکڻ جا ڳڙکا بہ واضح آهن.
ڪوٽ اندران سڄو جاين سان ڀريل آهي، جن ۾ هڪ ماڙ کان وٺي ٽن ماڙين واريون عمارتون آهن. سڀ عمارتون هڪ طرز جون، هيٺيان چئن ڪنڊن واريون مٿي مستطيل شڪل ۾ آهن، جن ۾ روشندان نمايان آهن. ڪوٽ جي ڏکڻ- اولھه ڪنڊ تي ٻوٽن جو جهڳٽو ۽ ڪيترا کجيءَ جا وڻ هوا ۾ جهومندا نظر اچن ٿا.
ڪراچي ڪوٽ جي بنيادن کان ويندي انگريزن جي قبضي تائين ڪوٽ جي اڏاوت، گهرن، گهٽين جي حالت کان سواءِ ڪراچيءَ جي واپاري حيثيت جو ذڪر تفصيل سان ملي ٿو. ڪراچي جي بنياد پوڻ بعد جڏهن ان جي واپاري حيثيت مشھور ٿي تہ هن واپاري مرڪز کي هٿ ڪرڻ لاءِ ڪلهوڙن، قلات جي خانن ۽ ميرن جي وچ ۾ ڪافي ڇڪتاڻ پيدا ٿي. ڇڪتاڻ دوران ڪراچي ڪوٽ تي ڪيترا ئي حملا ٿيا. مٽي ۽ تيلن سان اڏيل هيءُ ڪوٽ گهڻو جٽاءُ نہ ڪري سگهيو، جيئن جيئن ڪوٽ جي عمر وڌندي وئي، تيئن ان جو وجود بہ مٽيءَ سان ملي مٽي ٿيندو ويو، البته ڪوٽ جي يادگيري قائم رکڻ لاءِ ان جي ٻن دروازن کارادر ۽ ميٺادر جي نالي سان ڪراچيءَ جا ٻہ محلا اڄ بہ آباد آهن.